लेखक की और रचनाएं

SIMILAR TOPIC WISE

Latest

पुस्तक परिचय - बुन्देलखण्ड के तालाबों एवं जल प्रबन्धन का इतिहास

Source: 
इण्डिया वाटर पोर्टल (हिन्दी)

बुन्देलखण्ड के तालाबों एवं जल प्रबन्धन का इतिहासबुन्देलखण्ड के तालाबों एवं जल प्रबन्धन का इतिहास बुन्देलखण्ड 30 लाख हेक्टेयर भूमि का क्षेत्र है, जिसमें लगभग 25 लाख हेक्टेयर में कृषि की जाती है परन्तु सिंचाई के अभाव के कारण कृषि अविकसित ही रहती है। चन्देलों एवं बुन्देल राजाओं ने अपनी प्रजा की जलापूर्ति हेतु गाँव-गाँव में तालाबों का निर्माण कराकर वर्षा के बहते धरातलीय जल का संग्रहण कर दिया था। उन प्राचीन तालाबों में निरन्तर मिट्टी, बालू एवं अन्य बेकार तत्व जमा होते रहे जिससे उनकी जल भण्डारण क्षमता उत्तरोत्तर कम होती गई।

तालाबों के बाँधों से पानी रिस-रिस (झिर-झिर) कर बहता रहा। कुछ तालाब टूट-फूट गए, जिनमें बाहुबली, धनबली एवं राज्य सरकारों के संरक्षित कृपापात्र दबंग खेती करने लगे। कुछ गरीब, पिछड़े परन्तु चतुर लोग तालाबों के जल भराव क्षेत्र में रबी (उन्हारी) की फसल बोकर लाभ कमाने की लालच में बाँध तोड़कर रातों-रात तालाबों का पानी निकाल देते और सम्पूर्ण ग्राम समाज को जलविहीन कर देते हैं। वे गरीब ग्राम निवासियों एवं पशुओं को बूँद-बूँद जल को तरसा देते हैं।

चन्देलों एवं बुन्देलों के शासनकाल में बुन्देलखण्ड में जल संग्रहण व्यवस्था समूचे भारत के अन्य भू-भागों की तुलना में अच्छी रही। गाँव का पानी गाँव के ही तालाबों में संचित होता रहा और गाँव के चारों तरफ तालाबों के निर्माण की परम्परा रही। इतना ही नहीं लोग बरसाती जल को संग्रहीत करने की दिशा में भी सचेत रहे। लेकिन धीरे-धीरे लोगों में उदासीनता बढ़ी जिसका दुष्परिणाम गहरे जल संकट के रूप में सामने आया।

पानी के अभाव में तरसते बुन्देलखण्ड वासियों के दुःख-दर्द को सामने लाने के साथ-साथ प्रस्तुत पुस्तक में डॉ. काशीप्रसाद त्रिपाठी ने यहाँ की जल प्रबन्धन व्यवस्था और पुराने तालाबों, जलस्रोतों के ईमानदारी एवं निष्ठापूर्वक जीर्णोद्धार करने की नीति बनाने और उसे जीवन की धड़कन से जोड़ने पर खासा बल दिया है जिससे पानी एवं रोटी की तलाश में भटकते बुन्देलखण्ड के लोगों को राहत मिल सके। यह पुस्तक बुन्देलखण्ड के तालाबों एवं जल प्रबन्धन पर रोशनी डालने और अपनी विरासत के प्रति लोगों को सजग करने में पूरी तरह समर्थ है।

 

बुन्देलखण्ड के

तालाबों एवं जल प्रबंधन का इतिहास

(इस पुस्तक के अन्य अध्यायों को पढ़ने के लिए कृपया आलेख के लिंक पर क्लिक करें)

क्रम

अध्याय

1

बुन्देलखण्ड के तालाबों एवं जल प्रबन्धन का इतिहास

2

टीकमगढ़ जिले के तालाब एवं जल प्रबन्धन व्यवस्था

3

छतरपुर जिले के तालाब

4

पन्ना जिले के तालाब

5

दमोह जिले के तालाब

6

सागर जिले की जलप्रबन्धन व्यवस्था

7

ललितपुर जिले के तालाब

8

चन्देरी नगर की जल प्रबन्धन व्यवस्था

9

झांसी जिले के तालाब

10

शिवपुरी जिले के तालाब

11

दतिया जिले के तालाब

12

जालौन (उरई) जिले के तालाब

13

हमीरपुर जिले के तालाब

14

महोबा जिले के तालाब

15

बांदा जिले के तालाब

16

बुन्देलखण्ड के घोंघे प्यासे क्यों

 

सन्दर्भित ग्रन्थ सूची


1. बाँदा जिला ग.-डी. पी. वरुण, 1980-उत्तर प्रदेश सरकार, लखनऊ

2. जालौन जिला ग.-बलवंत सिंह, 1989-उत्तर प्रदेश सरकार, लखनऊ

3. हमीरपुर जिला ग.-बलवंत सिंह, 1988-उत्तर प्रदेश सरकार, लखनऊ

4. खजुराहो-डिपार्टमेंट ऑफ आर्कलियोजी इन इंडिया 1952, नई दिल्ली

5. वीर सिंह चरित्र (अंग्रेजी), चिरंजीलाल माथुर प्रकाशन-ओरछा स्टेट 1924 ई.

6. मध्य प्रदेश सन्दर्भ-दैनिक नई दुनिया-इन्दौर, 1998-99

7. इब्नबतूता-मुहम्मद हुसैन लाहौर-1898 बौ. 2, पृ. 263-64

8. बुन्देलखण्ड की विरासत (ओरछा), महाकवि केशव अध्यापन एवं अनुसंधान केन्द्र

9. ‘बिन पानी सब सून’, नया ज्ञानोदय विशेषांक, अंक-13, मार्च, 2004, भारतीय ज्ञानपीठ, नई दिल्ली

10. द अर्ली रूलर्स ऑफ खजुराहो-एस. के. मित्रा, 1958 कलकत्ता।

11. वीर सिंह चरित-केशवदास

12. चन्देल और उनका राजत्व काल-केशव चन्द्र मिश्र

13. कवि प्रिया-केशवदास

14. बुन्देलखण्ड का इतिहास-पहला भाग-दीवान प्रतिपाल सिंह, 1928 ई.

15. ईस्टर्न स्टेट्स ग. (बुन्देलखण्ड) 1907 ई., कर्नल लुआर्ड

16. विन्ध्य भूमि-प्रदेश परिचय अंक, 1956 ई.

17. छतरपुर जिला ग.-एस.डी.गुरु 1962, जिला ग. विभाग मध्य प्रदेश, भोपाल

18. दमोह जिला ग.- प्रेमनारायण श्रीवास्तव 1980-जि. ग. विभाग मध्य प्रदेश भोपाल

19. सागर : विरासत और विकास-पी. राघवन, 1992

20. पानी-अनुपम मिश्र, दिल्ली

21. चन्दैरी-इतिहास और विरासत-मुजफ्फर अहमद अंसारी, 2005 ई.

22. आल्हा समर सारावली-मुंशी ईश्वरी प्रसाद खरे, 1909, नर्मदा प्रिंटिंग प्रेस जबलपुर

23. सागर जि. ग.-बी. एस. कृष्णन-जिला ग. विभाग-मध्य प्रदेश, भोपाल

24. दतिया जि. ग.-पी. एन. श्रीवास्तव जि. ग. विभाग मध्य प्रदेश, भोपाल

25. झाँसी जिला ग.-इ. बी. जोशी-उ.प्र. सरकार, लखनऊ, 1964

26. प्यासा बुन्देलखण्ड-सं. कैलास मड़वैया-अखिल भारतीय बुन्देलखण्ड, साहित्य एवं संस्कृति परिषद, भोपाल, 2008 ई.

पानी

*बहुगुणी आपटा*

भारतीय धर्म संस्कृती मध्ये प्राचीन काळातच आपल्या ऋषी मुनींनी आपटा तथा अश्मन्तक वृक्षाची महती वर्णिली आहे :

*अश्मन्तक महावृक्ष महादोष निवारण |*
*इष्टानां दर्शनं देही कुरु शत्रुविनाशनम् ||*

अर्थ: आपट्याचा वृक्ष हा महावृक्ष असून तो महादोषांचे निवारण करतो.इष्ट(देवतेचे) दर्शन घडवितो व शत्रूंचा विनाश करतो.

आपट्याचे झाड सर्वांना ऐकून, वाचून माहिती असते, पण फार थोड्यांनी प्रत्यक्ष पाहिलेले असते. 
दसऱ्याला सोनं म्हणून आपट्यांची पानं वाटायची असतात, याचे ज्ञान सगळ्यांना असते; पण क्वचितच कोणी खऱ्या आपट्याची पाने वाटत असतील! याचे कारण कांचनाच्या विविध जातींशी असलेले त्यांचे साम्य. बिचाऱ्या कांचनाच्या झाडांचे बेसुमार खच्चीकरण, पर्यावरणाची हानी, कचरा समस्या आणि चुकीच्या समजुतीवर आधारलेली ही घातक प्रथा कमी होत चालली आहे, ती पूर्णपणे बंद होण्याची आवश्‍यकता आहे कारण ती आपल्या मूळ संस्कृतीचा भाग नसून त्याला कालांतराने आलेली मरगळ आहे. संस्कृतमध्ये "वनराज' म्हणून गौरविला गेलेला हा वृक्ष शततारका नक्षत्राचा आणि कुंभ राशीचा आराध्यवृक्ष मानला गेलाय. दसऱ्याला त्याची रोपे वाटावीत, लागवड करावी, मनोभावे पूजाही करावी. हे असे करणे हा आपल्या मूळ प्राचीन व निसर्ग संवर्धक संस्कृतीचा भाग असून असंख्य कारणांमुळे पश्चात होत गेलेल्या अपपरिवर्तनामुळे लोकांनी मूळ कृतींच्या ऐवजी प्रातिनिधिक स्वरूपात केवळ पाने ओरबाडून त्याचे वाटप सुरू केले.

आपट्याचे अश्‍मंतक हे नाव दोन अर्थांनी महत्त्वाचे आहे. अश्‍मंतक म्हणजे दगडाचा, खडकाचा नाश करणारा. त्याची मुळे जमिनीत खोलवर जातात. खडकाच्या फटीत शिरून वाढतात, कालांतराने फटी मोठ्या होऊन खडक दुभंगतात, अक्षरशः फुटतात! त्यामुळे खडकाळ, मुरमाड, उघड्या, बोडक्‍या टेकड्यांवर आणि माळांवर वनीकरणासाठी हे एक आदर्श झाड आहे. अश्‍मंतक याचा दुसरा अर्थ "मूतखडा (किडनी स्टोन) होऊ न देणारा किंवा तो जिरवणारा, मूत्रावाटे बाहेर काढण्यास मदत करणारा होय.' धन्वन्तरी निघण्टूमध्ये आणखी औषधी उपयोग असे दिले आहेत. 
अश्‍मनंतकः कषायस्तु हिमः पित्तकफापहः। 
मधुरः शीतसंग्राही दाहतृष्णाप्रमेहजित्‌ ।। 
पित्त आणि कफदोषांवर गुणकारी; दाह, तृष्णा आणि प्रमेह यांवर विजय मिळवणारा! साल, पाने, शेंगा आणि बिया औषधात वापरतात. 

उपयुक्त आणि टिकाऊ 
आपट्याचे लाकूड मजबूत आणि टिकाऊ असते. पण झाडे लहान आणि वेडीवाकडी वाढणारी असल्यामुळे त्याचा उपयोग फक्त शेतीची अवजारे, हत्यारांचे दांडे इ. तयार करण्यासाठी होतो. उष्मांक मूल्य (कॅलॅरिक व्हॅल्यू) भरपूर असल्यामुळे सरपण, इंधन म्हणून ते फारच चांगले असते. त्याच्या राखेमध्ये लोह, चुना, पोटॅश, मॅग्नेशियम, गंधक, सोडियम व स्फुरद इत्यादींची संयुगे असतात. (कृषी ज्ञानकोश खंड 2 रा) त्यामुळे ती खत म्हणून वापरण्यास चांगली असते. जनावरांना, विशेषतः शेळ्यांना याचा पाला पौष्टिक चारा म्हणून उपयोगी पडतो. तंतुमय सालीपासून मजबूत व टिकाऊ दारे बनवतात. पानांचा उपयोग तेंदुपत्तीप्रमाणे बिड्या तयार करण्यासाठीही करतात. गावाच्या सीमेवर आणि शेताच्या बांधावर ही झाडे लावावीत, असे जुन्या ग्रंथात सांगितले आहे. झाडे खूप वर्षे जगणारी, तोडली तरी पुन्हा फुटणारी, मुळे खोल जाणारी असल्यामुळे हद्दी निश्‍चित राहतात. छोटेखानी झाडांमुळे पिकांना सावलीचा त्रास तर होत नाहीच, उलट जमिनीचा कस वाढविण्यास त्यांचा उपयोग होतो. आपट्याच्या मुळांवर नत्रस्थिरीकरण करण्याच्या करम्याच्या गाठी असतात. 

संस्कृतमध्ये आपट्याला कितीतरी नावं आहेत - वनराज, चन्द्रक, आम्लपत्रक, युग्मपत्र, मालुकापर्ण, कुद्दाली इत्यादी. इतर काही भाषांतली नाव अशी ः हिंदी - अष्टा, कचनाल, घिला, झिंझोरी; गुजराती - असुंद्रो ः बंगाली - बनराज, बनराजी; कन्नड - औप्टा, बन्ने, आरेपत्री; तमीळ - अराईवत्ता, आरेका; तेलगू - आरी, आरे. वनस्पतीशास्त्रीय नाव आहे बाउहिनिया रेसिमोसा. बाऊहिनिया हे प्रजातीनाम बाउहिन नावाच्या दोन वनस्पतीशास्त्रज्ञ बंधूच्या स्मरणार्थ दिलं असून कांचनाच्या सर्व जातींचा समावेश त्यात केला जातो. रेसिमोसा म्हणजे विशिष्ट प्रकारचा फुलांचा तुरा येणारे झाड. त्यात फुले देठाकडून टोकाकडे उमलत जाणारी असतात. बहावा, चिंच, गुलमोहर यांच्या कुळातला हा वृक्ष आहे (फॅमिली सिसालपिनेसी). 

उन्हाळ्यात फुलणारा आपट्याचा वृक्ष 2 ते 5 मीटर उंच वाढतो, कित्येक वेळा झुडूपवजा आणि वेडावाकडा वाढलेला दिसतो. तो पानझडी असली तरी जास्त पावसाच्या प्रदेशात पानगळ अल्पकाळासाठी होते. बुंधा 5 ते 25 सें.मी.व्यासाच असून साल काळसर तपकिरी रंगाची, खडबडीत, भेगाळलेली दिसते. कात्रज घाटातल्या एका वृक्षाच्या खोडावर मोठे अणकुचीदार काटे पाहायला मिळाले. फांद्यांचे शेंडे बहुधा खाली वाकलेले (ड्रूपिंग) असतात. खोडा- फांद्यांची आंतरसाल गडद गुलाबी दिसते. पाने एकांतरित, साधी, दुभागलेली, लांबीपेक्षा रुंदीला जास्त (2 - 5 ु 3 - 6 सें.मी.), चामट (कोरियारियस) वरच्या बाजूला गुळगुळीत हिरवीगार तर खालच्या बाजूने फिक्कट आणि लवयुक्त असतात. तळापासून निघालेल्या 7 ते 9 शिरा स्पष्ट, उठावदार दिसतात. 

फुलण्याचा हंगाम उन्हाळ्यात (मार्च - जून) असून फुलोरे (मांजिऱ्या, रेसीम्स) डहाळ्यांच्या अग्रभागी आणि पानांच्या देठाजवळही येतात. फुले लहान (1 ते 1.5 सें. मी.) हिरवट - पिवळसर - पांढरी, पाच निमुळत्या पाकळ्यांची असतात. कळ्या लांबट, टोकदार दिसतात. पुकेसर 10 असून ते सुटे, सूक्ष्म आणि केसाळ असतात. पावसाळ्यात वीतभर लांबीच्या चपट्या, वाकड्या, हिरव्या शेंगा झाडावर दिसू लागतात, त्या कित्येक महिने झाडावर राहून पुढच्या उन्हाळ्यात पिकून काळ्या होतात. प्रत्येक शेंगेत 12 ते 20 काळ्या, चपट्या लंबगोल बिया असतात. बिया सहजपणे रुजून रोपे तयार होतात. 

आपट्याची झाडे भारतात सर्वत्र, अगदी आसेतूहिमाचल पाहायला मिळतात. जंगलात वाढतात आणि लावलीही जातात. पुणे जिल्ह्याच्या मावळ भागात (पर्जन्यमान 1000 ते 2000 मि. मी.) विपुल प्रमाणात झाडं आहेत. बाजी पासलकर जलाशयाच्या काठावरील "इको- व्हिलेज'मध्ये कितीतरी छान वाढलेली झाडे पाहायला मिळतात, तर मध्य प्रदेशातील राजस्थान सीमेवरील राजगढ जिल्ह्यातील निमवाळवंटी प्रदेशातही (पर्जन्यमान 250 ते 500 मिमी) ती मोठ्या संख्येने आढळतात. रोपवाटिकामधून रोपे मिळू शकतात. कोणत्याही हवामानात, कसल्याही प्रकारच्या जमिनीत वाढू शकतात. जमिनीची धूप थांबवण्यासाठी ही झाडे मुद्दाम लावली जातात. त्याच्या मुळांना फुटवे (रूट सकर्स) येतात, त्यांच्या रूपाने शाकीय पुनरुत्पादन घडून येते. अत्यंत उपयोगी, बहुगुणी अशा या वृक्षकाची लागवड वनशेती आणि ऊर्जालागवडीसाठी (एकसुरी लागवड टाळून) सर्वत्र आवर्जून करावी. उद्यानात, छोट्या परसबागेत, रस्ता दुभाजकांमध्ये, शेताच्या कुंपणावर आणि बांधावर, कॅनालच्या बाजूने लावण्यासाठी अश्‍मंतक हा एक उत्तम "वनराज' आहे.

Post new comment

The content of this field is kept private and will not be shown publicly.
  • Web page addresses and e-mail addresses turn into links automatically.
  • Allowed HTML tags: <a> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Lines and paragraphs break automatically.

More information about formatting options

CAPTCHA
यह सवाल इस परीक्षण के लिए है कि क्या आप एक इंसान हैं या मशीनी स्वचालित स्पैम प्रस्तुतियाँ डालने वाली चीज
इस सरल गणितीय समस्या का समाधान करें. जैसे- उदाहरण 1+ 3= 4 और अपना पोस्ट करें
5 + 7 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.