सिंचाई की संस्थानगत व्यवस्थाएं

केन्द्रीय सरकार पर एक राष्ट्रीय संसाधन के रूप में जल के विकास, संरक्षण और प्रबन्ध के लिए अर्थात जल संसाधन विकास और सिंचाई, बहुद्देश्यीय परियोजनाओं, भूजल अन्वेषण तथा दोहन, कमान क्षेत्र विकास, जल निकास, बाढ़ नियंत्रण, जलग्रस्तता, समुद्र कटाव समस्याओं, बांध सुरक्षा तथा नौसंचालन और जल विद्युत के लिए जल वैज्ञानिक संरचनाओं के सम्बन्ध में राज्यों को तकनीकी सहायता प्रदान करने के निमित्त सामान्य नीति के लिए केन्द्रीय स्तर पर जल संसाधन मंत्रालय जिम्मेदार है। यह मंत्रालय अन्तर्राज्यीय नदियों के विनियमन और विकास पर भी निगाह रखता है। ये कार्य विभिन्न केन्द्रीय संगठनों द्वारा किए जाते हैं। शहरी जल आपूर्ति तथा जलमल निपटान की देखभाल शहरी विकास मंत्रालय करता है जबकि ग्रामीण जल आपूर्ति ग्रामीण विकास मंत्रालय के अधीन पेयजल विभाग के अधिकार क्षेत्र में आती है। जल-विद्य

દરિયા કિનારાનું પર્યાવરણ

Author: 
ડૉ.અનિલ વાઘેલા
source: 
યોજના, ડિસેમ્બર, ૨૦૦૯

પ્રદુષણની પર્યાવરણ પર અસરો એ આ સદીની સૌથી વધુ માનવીય ત્રાસવાદી પ્રવૃતિ છે. માનવીએ ભૌતિકતા પ્રાપ્ત કરવા પ્રકૃતિને ટક્કર મારવાનો પ્રયાસ કર્યો ત્યારે પ્રકૃતિની વિકરાળ પ્રકોપનો સાનો કરવા માનવીએ તૈયાર રહેવું પડશે. ખાસ કરીને દરિયાકિનારાના પર્યાવરણને તંદુરસ્ત બનાવવાનો સમય હવે પાકી ગયો છે. ગાંધીજીએ યોગ્ય જ કહ્યું છે કે પૃથ્વી પાસે દરેકની જરૂરિયાત સંતોષવા પૂરતું છે. દરેકની લાલચ સંતોષવા માટે નહિ. દરેક નાગરિકની સ્વયંની ફરજ બની રહે તો દરિયાને દરિયાલાલ બનાવી શકાય. પર્યાવરણને દરેક નાગરિક આજે સમજી ચૂક્યો છે. પરંતુ વ્યવહારમાં આ પર્યાવરણને બચાવવા પોતાની જાતને જ અમલમાં ન મૂકે કે તત્પર ન બને ત્યાં સુધી પર્યાવરણ અને તેની વાતો પુસ્તકો, ભાષણો,વ્યાખ્યનો અને સેમિનારો પૂરતી જ રહેશે.


પર્યાવરણ સામાન્ય રીતે બે પ્રકારે ગણાવી શકાય. એક માનવસર્જિત પર્યાવરણ અને બીજું પ્રાકૃતિક પર્યાવરણ. પર્યાવરણ ઈશ્વરની અમૂલ્ય ભેટ છે. જેમ કે દરિયાકિનારો. જ્યારે માનવી આ પર્યાવરણમાં ખલેલ પહોંચાડે ત્યારે માનવ સર્જિત પર્યાવરણ બને છે. માનવી એ પોતાના હિત માટે જાણી-સમજીને સ્વાર્થ અને લોભ પ્રવૃત્તિથી પર્યાવરણને હાનિ પહોંચાડે છે. કુદરતી પર્યાવરણની ઉપયોગીતા માનવી સમજે છે. છતાં પોતાની અને ભવિષ્યની પેઢીની કબર જાતે જ ખોદે છે.

પર્યાવરણ બચાવ માટે મિડીયા અને કાનૂનની પ્રભાવશાળી ભૂમિકા

Author: 
હેમંત પટેલ
source: 
યોજના, મે, ૨૦૦૯
પર્યાવરણનું નિયમન કોઈપણ સંસ્થા દ્વારા થાય તે શક્ય નથી. પર્યાવરણ જાળવી રાખવા માટે સૌ પ્રથમ ફરજ એ દરેકની વ્યક્તિગત ફરજ હોય છે. પર્યાવરણ આધારિત ઘણાબધા કાયદાઓ અસ્તિત્વમાં છે, પરંતુ યોગ્ય અમલીકરણને અભાવે પાલન થઈ શકતું નથી. ભારે જનજાગૃતિ એક માત્ર વિકલ્પ છે. આપણાં દેશની મોટાભાગની પ્રજા ગ્રામ્ય વિસ્તારમાં રહે છે. વળી શિક્ષણના અભાવને કારણે તેમને જાગૃત કરવા મુશ્કેલ છે. કાયદા વિશેની સમજ દરેક વ્યક્તિના મન સુધી ન પહોંચે ત્યાં સુધી ઉકેલ શોધવો મુશ્કેલ છે. માટે મીડિયા જ એક એવો વિકલ્પ છે, જે માનવીનાં મન સુધી પહોંચી શકે છે.

સામાન્ય રીતે આપણે પર્યાવરણ, મિડીયા અને કાનૂનને અલગ અલગ દૃષ્ટિબિંદુથી જોતા આવ્યા છીએ. જાણે આ ત્રણે વિષય એકબીજા સાથે ખાસ સંકળાયેલા નથી. પરંતુ વાસ્તવમાં આ ત્રણે પરિબળ એકબીજા સાથે અભિન્ન રીતે જોડાઈ ગયા છે. તેઓ એકબીજાને સહાયકની ભૂમિકા પૂરી પાડવા માટે તૈયાર થઈ ગયા છે. આપણે સૌ પ્રથમ પર્યાવરણની પરિભાષાને સમજવાનો પ્રયત્ન કરીએ. પર્યાવરણ એટલે જાણે ચારેબાજુથી ઘેરાયેલું. તેની સંધિ પરિ+આવરણ થાય છે. પર્યાવરણની અંતર્ગત જીવ, જંતુ, પ્રાણી, જીવાણુ, વિષાણુ, વનસ્પતિ, વાયુ, જળ, માટી, સમુદ્ર, પહાડ જેવા નિર્જિવ અને સજીવ પદાર્થોનો સમાવેશ થાય છે.

આપણા ગ્રહ ઉપરના પ્રાણી, પક્ષી, જીવાણુ અને માનવ તેમજ વનસ્પતિ માટે પર્યાવરણનું સમતોલન જળવાઈ રહેવું એ અનિવાર્ય બાબત છે. પાછળના ચાર પાંચ દાયકાથી વસતિ, વાહનો અને ઔદ્યોગિક એકમો બેશૂમાર રીતે વધી રહ્યા છે. જેના કારણે સમગ્ર પર્યાવરણ ડામાડોળ થવા લાગ્યું છે. જેના કારણે લોકોના સ્વાસ્થ્ય ઉપર ભારે અસર થઈ રહી છે. ઘણી અજબ બીમારીઓ અસ્તિત્વમાં આવી રહી છે. પ્રાણીઓની કેટલીક પ્રજાતિઓ લુપ્ત થઈ રહી છે. ઓઝોેન વાયુના સ્તરમાં ગાબડા પડવા લાગ્યા છે. ચારેબાજુ હિમપાત, ભૂકંપ, અતિવૃષ્ટિ અને અનાવૃષ્ટિ જેવી કુદરતી આપત્તિઓ અસ્તિત્ત્વમાં આવી રહી છે. આ બધા પાછળનું મુખ્ય કારણ આપણે બગાડી નાખેલું પર્યાવરણ છે.

ઓળખો આપણા સહવાસી દુશ્મનને રેડોન વાયુ

Author: 
ડૉ. સી. જી. જોષી
source: 
યોજના, મે, ૨૦૦૯
આપણા જ ઘરમાં ચોવીસે કલાક આપણી સાથે સહવાસ કરે તેનેપરમ મિત્રથી પણ વિશેષ ગણવાની ભલૂ સ્વાભાવિક રીતે જ કરી બેસીએ પરંતુ મિત્રના વશેમા રહલે આ સહવાસી જો આપણા ફેફસાં ક્યારે કેન્સર ગ્રસ્ત બને તેની જ પેરવીમાં હોય તો ! તો તે મિત્રના વેશમાં કટ્ટર દુશ્મન હાવેાના અહેસાસ થાય !

હા, આવો અદ્રશ્ય (રંગવિહિન) દુશ્મન એ વાયુમય તત્વ રેડોન છે જેણે અમેરિકાવાસીઓની ઊંઘ હડપ કરી દીધેલી છે. માટી, ખડકો અને પાણીમાં રહેલા યુરોનિયમમાંથી મુક્ત થતો આ કિરણોત્સર્ગી વાયુ અદ્રશ્ય વાસ વગરનો છે. તે બહારની હવામાં ફેલાઈ જાય ત્યારે ખાસ નુકશાનકારક નથી. પરંતુ મકાનના અંદરના ભાગની હવામાં વધુ માત્રામાં ભળેલો હોય ત્યારે નુકશાનકારક સાબિત થાય છે.

જમીનમાં યુરેનિયમ અને રેડિયમની હાજરી સામાન્ય છે. કિરણોત્સર્ગી પ્રક્રિયાથી યુરેનિયમમાંથી રેડિયમ બને છે અને રેડિયમના ક્ષયથી રેડોન મુક્ત થાય છે.

હવામાન પરિવર્તન : અસર અને પ્રયત્નો

Author: 
દિપ્તી કપુરીયા
source: 
યોજના, જુલાઈ-૨૦૧૦

ડેન્માર્કમાં કોનપહેગનમાં ૭ થી ૧૮ ડિસેમ્બર-૨૦૦૯ સુધી યુનાઈટેડ નેશન્સ કોનફરન્સ ઓન ક્લાયમેન્ટ ચેન્જ (યુ.એન.સી.સી.સી.)નું પંદરમું સંમેલન સમાપ્ત થયું. જલવાયુ પરિવર્તન પર થયેલ સંધિના સમાધાનની મુદત ઈ.સ. ૨૦૧૨માં સમાપ્ત થવાની હતી. એના બદલે એક નવા સમાધાનને અંતિમ રૂપ દેવા સંમેલનના અંતમાં કોઈ સમાધાન થયું નહિ. સંમેલનમાં જલાવાયુ પરિવર્તન અને વિકાસ પર વિકસીત અને વિકાસશીલ દેશો વચ્ચે ચાલતી રહેલી રાજનીતિ પણ ઉભરીને સામે આવી. વિકસીત દેશો એમ ઇચ્છતા હતા ગ્રીન હાઉસ ગેસો ખાસ કરીને કાર્બન ડાયોક્સાઈડ ગેસના ઉત્સર્જનમાં વધારેમાં વધારે નિયંત્રણ વિકાસશીલ દેશો કરે. જેથી તેઓ પોતાનું ઔદ્યોગીકરણ તેજીથી ન કરી શકે.

ઘોંઘાટ - પર્યાવરણને અસર કરતું ધ્વનિ પ્રદૂષણ

Author: 
સૌજન્ય : પી.આઈ.બી., અમદાવાદ
source: 
યોજના, જુલાઈ-૨૦૧૦

અવાજ અથવા ઘોંઘાટ એ હવા દ્વારા ફેલાય છે કે પ્રસરે છે. અવાજના પ્રમાણને ડેસીબલમાં માપવમાં આવે છે. નિષ્ણાંત લોકોના મંતવ્ય અનુસાર ૯૦ ડેસીબલ્સથી વધુના સતત અવાજથી સાંભળવામાં શક્તિ કાયમી ધોરણે ગુમાવવી પડે છે અથવા આપણી નર્વ સીસ્ટમને ઘાતક નુકસાન થઈ શકે છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંગઠન ડબલ્યુ.એચ.ઓ. દ્વારા શહેરોમાં સુરક્ષિત અવાજનું ધોરણ ૪૫ ડેસીબલ્સ નક્કી કરવામાં આવ્યું છે.


અવાજ - અથવા ઘોંઘાટની સાદા શબ્દોમાં વ્યાખ્યા કરીએ તો તે નહીં જોઈતો અવાજ - કે ધ્વનિ છે. જે અવાજ કે ધ્વનિ એક વ્યક્તિ માટે સુમધુર કે મનપસંદ હોય તે જ અવાજ કે ધ્વનિ અન્ય વ્યક્તિ માટે કર્કશ કે કે નાપસંદ બની રહે છે. તેના ઘણાં કારણો છે.

અવાજનું ઉદ્દભવસ્થાન


આપણા કુદરતી વાતાવરણમાં અવાજના અનેક ઉદ્દભવ સ્થાનો છે. જેમ કે પવન, જવાળામુખી, સમુદ્ર અને પશુપંખીઓના અવાજોને આપણે જાણીએ છીએ મહદ્અંશે તેનો આપણે સ્વીકાર કરીએ છીએ. પરંતુ માનવ સર્જિત અવાજો જેમ કે મશીન દ્વારા થતો અવાજ, વાહનોનો અવાજ, ટ્રેન, વિમાન, બોંબ વિસ્ફોટ, જાહેર લાઉડસ્પીકરનો અવાજ, મ્યુઝીક સીસ્ટમ, બેન્ડબાજા, ફટાકડા વગેરે અવાજો મહદ્ અંશે કર્કશ અને અણગમતા હોય છે.

અવાજની આરોગ્ય ઉપર અસર


અણગમતા કર્કશ અવાજની આપણા શરીર પર સીધી અસરમાં આપણી શ્રવણ શક્તિનો કાયમી કે કામ ચલાઉ ધોરણે નુકસાન થઈ શકે છે. શ્રવણ શક્તિ, સિવાય ઘોંઘાટની થતી પ્રતિકૂળ અસરોમાં હૃદયરોગની બિમારી, ચિંતા, માનસિક તાણ અને ઉંઘમાં ખલેલનો સમાવેશ થાય છે. નોંધવામાં આવેલી ઘોંઘાટની શારીરિક અસરોમાં એકાગ્રતા ગુમાવવી, યાદશક્તિ ગુમાવવી તેમજ બાળકોના શિક્ષણ ઉપર પ્રતિકૂળ અસરનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત માથાનો દુઃખાવો, અનિંદ્રા તેમજ પાચન શક્તિના અભાવ માટે પણ ઘોંઘાટના પ્રદૂષણને કારણભૂત ગણવામાં આવે છે.

અવાજની સુરક્ષિત કક્ષા

ગ્લોબલ વોર્મિંગની વિઘાતક અસરો

Author: 
મલેક મોહંમદ સલીમ અબ્દુલ સમદ
source: 
યોજના, જુલાઈ-૨૦૧૦

ગ્લોબલ વોર્મિંગના કારણે વિશ્વ સમક્ષ આવી પડનાર અનેક પડકારોમાં વધારો થશે. વિશ્વમાં બદથી બદતર પરિસ્થિતિનું નિર્માણ થશે. સમગ્ર માનવજાત અને પ્રાણીસૃષ્ટિના અસ્તિત્વ પર સંકટના વાદળો મંડાશે. માનવીએ જ ધરતીની અર્થીની સામગ્રી તૈયાર કરી છે. માનવીના હાથમાં જ આ સમસ્યાનો ઉકેલ મેળવવાની ચાવી પણ છે, હવે તે આવતીકાલે પ્રગતિ જોવા માગે છે કે પ્રલય તે વિચારવાનું રહ્યું.

भोपाल का पानी (भाग 2)

भास्कर न्यूज/भोपाल. राजधानी का भूमिगत जल भी प्रदूषण के खतरे से घिर गया है। स्वयं प्रदूषण नियंत्रण मंडल की एक रिपोर्ट में यह खतरनाक तथ्य सामने आया है। रिपोर्ट बताती है कि पानी में भारी तत्व इस हद तक बढ़ गए हैं कि भविष्य में बाहरी के साथ जमीन का पानी भी उपयोग के लायक नहीं बचने की आशंका है। मप्र विज्ञान सभा के सर्वेक्षण में भी यही स्थिति सामने आई है। उक्त रिपोर्ट की गंभीरता को देखते हुए प्रदूषण नियंत्रण मंडल ने इस बात की जरूरत बताई है कि शहर में जल प्रबंधन के अधिक से अधिक उपाय करने होंगे। यह रिपोर्ट जल्द ही जिला प्रशासन सहित जिम्मेदार विभागों को सौंप दी जाएगी। इस रिपोर्ट का आधार मंडल द्वारा नियमित रूप से की जाने वाली पानी की जांच के संकलित आंकड़ों को बनाया गया है।

यह है रिपोर्ट में:

जल का शोधन और घर का बजट

परिकल्पना:
पेय जल के शोधन में तकनीक का बेहतर होने से पीने के पानी पर एक घर का प्रतिव्यक्ति खर्च बढ़ जाता है।

कारण:
लोगों का अपने पर्यावरण की रक्षा के प्रति जागरुक होकर उसके लिए कार्य करने का संबंध उनकी आर्थिक स्थिति से है। ऐसे में इसकी लागत के बारे में आंकड़े जुटाना उपयोगी होगा।