ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਦੀ ਮਹਤੱਤਾ

Submitted by kvm on Fri, 02/26/2016 - 19:07
Printer Friendly, PDF & Email

ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਸੁਚੇਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਖੇਤੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਆਯਾਤ ਇਸ ਕਰਕੇ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿਚ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਤੱਤ ਰਹਿ ਗਾਏ ਸਨ। ਜਿੰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਪਧਰ ਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥ ਵਰਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਉਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਬੁਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਢੰਗਾਂ ਅਤੇ ਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿੰਨਾਂ ਨਾਲ ਉਪਜ ਵੀ ਨਾ ਘਟੇ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵੀ ਸ਼ੁਧ ਬਣਿਆ ਰਹੇ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਖੇਤੀ ਉਪਜ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਗਆਿ। ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪਛੜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 1960 ਤੱਕ ਇਸ ਦੀ ਸੀਮਤਿ ਜਿਹੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੱਸੋਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਖੁਰਾਕ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਵੀ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਖੇਤੀ ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਿਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਆਿ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਅਜੇ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਖਾਦਾਂ, ਨਦੀਨ ਨਾਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਕੀੜੇਮਾਰ ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਬਸਡੀ ਦੀ ਵਿਵਿਸਥਾ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਹਰੇ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹਨਾਂ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਉਪਜ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਵਾਧਾ ਹੋ ਗਆਿ ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਵਾਤਾਵਰਨ ਤੇ ਬਹੁਤ ਬੁਰਾ ਅਸਰ ਪਆਿ। ਮੁਖ ਵਜ੍ਹਾ ਇਹਨਾਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਰੀਲਾ ਮਾਦਾ ਸ਼ਾਮਲਿ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਛਿੜਕਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾ ਸਿਰਫ ਉਸ ਖੇਤ ਤੇ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਸਗੋਂ ਨਾਲ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਹਨਾਂ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਿੰਜਾਈ ਮਿਲਦੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਜਿਥੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜਿਆਦਾ ਪੂਰਤੀ ਸੀ.ਇਸ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਿੰਜਾਈ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੋਹਰਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਇੱਕ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪਧਰ ਬਹੁਤ ਨੀਵਾਂ ਚਲਿਆ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਟਿਊਬਵੈਲ ਦਾ ਪਾਣੀ ਮਹਿੰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਬਹੁਤ ਥੱਲੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਯੋਗ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਾਈਆਂ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੇ ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਫੈਲਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਵਾਤਾਵਰਨ ਬਾਰੇ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਈ ਅਤੇ 2000 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਲਗਾਤਾਰ ਇੱਕ ਲਹਿਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਕਰਨ ਇਹ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਸਾਲ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ ਪਰ ਘਟਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਤੀਫਲ ਦੇ ਨਿਯਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਨੁਪਾਤਕ ਉਤਪਾਦਨ ਘਟਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜੇ ਇਸ ਸਾਲ ਤਿੰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਸਾਲ 4 ਫਿਰ 5। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਵਧ ਤੋਂ ਵਧ ਖਾਦਾਂ ਪਾਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਾਧਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਘਟਦਾ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਇੰਨੇ ਵੱਡੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨਹੀਂ ਵਧ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇੱਕ ਦਮ ਬੰਦ ਕਰਕੇ, ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਧੀਆਂ ਅਪਣਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਬਣਿਆ ਰਹੇ ਜੋ ਮਨੁਖਤਾ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ।

ਰਸਾਇਣਕ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਛੀ, ਛੋਟੇ ਜਾਨਵਰ ਅਤੇ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ। ਨਦੀਨ-ਨਾਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਕੀੜੇਮਾਰ ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਜਿਥੇ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਮਰਦੇ ਸਨ ਉਥੇ ਉਹ ਜੀਵ ਵੀ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਵਧ ਉਪਜ ਲੈਣ ਲਈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਕਿ ਜੇ 100 ਵਿਚੋਂ 15 ਉਹ ਜੀਵ ਮਰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਸਨ ਤਾਂ 85 ਉਹ ਮਾਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਮਰਨ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਕੀਤੇ ਘੱਟ ਸੀ। ਗੰਡੋਆ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਜੀਵ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਵਾਹਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਖਾਦ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਜਦੋਂ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਗੰਡੋਏ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਗੋਹੇ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਛੋਟੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਰਸਾਇਣਕ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੀ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਮਾਹੌਲ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬਨਾਵਟੀ ਮਾਹੌਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਵਧ ਉਪਜ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਚਿੜੀਆਂ, ਕਾਂ, ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀ ਲਗਾਤਾਰ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੇ ਜਿਹੜੇ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਬੁਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।

ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੈ। 2008 ਤੱਕ ਦੁਨੀਆ ਦੇ 37 ਲਖ ਏਕੜ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਹੀ ਵਾਧਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ 2011 ਤੱਕ ਵਧ ਕੇ ਦੁੱਗਣਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। 2004 ਤੱਕ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ 4.2 ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਤ, ਜਰਮਨੀ ਦਾ 4.10 ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਤ, ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ 0.23 ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਤ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦਾ 2.20 ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਤ, ਜਪਾਨ ਦਾ 0.10 ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਤ ਅਤੇ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦਾ 7.94 ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਤ ਖੇਤਰ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਅਧੀਨ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅੱਜ-ਕਲ੍ਹ ਇਹਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ 10 ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਤ ਖੇਤਰ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਅਧੀਨ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਵੱਡੀ ਵਸੋਂ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਛੋਟੀਆਂ ਜੋਤਾਂ ਹਨ। ਬਹੁਤੇ ਕਿਸਾਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ ਇਹਨਾਂ ਜੋਤਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਪਣਾਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਉਪਜ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਤੇ ਬਹੁਤ ਬੁਰਾ ਅਸਰ ਪਵੇਗਾ। ਇਥੇ ਇਹ ਗੱਲ ਵਰਣਨ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਾ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪਹਿਲੇ ਇੱਕ-ਦੋ ਸਾਲ ਉਪਜ ਘਟਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਪਜ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪਧਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਕਿਸਾਨ ਇਹਨਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਜ ਘਟਣ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਉਂਦੇ।

ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਿਰਫ 0.10 ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਤ ਖੇਤਰ ਹੀ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਹੁਣ ਹਰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਧਰ ਤੇ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਸੰਸਥਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸ ਅਧੀਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਵਧ ਤੋਂ ਵਧ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਵਧ ਤੋਂ ਵਧ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਉਪਜ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਸਰਕਾਰ ਤੋ ਇਲਾਵਾ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਵੈ-ਸੇਵੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਦੀ ਉਪਜ ਅਤੇ ਆਮਦਨ ਸੰਬੰਧੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਕਿਸਾਨ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਅਪਣਾ ਕੇ ਰਸਾਇਣਕ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਤਿ ਏਕੜ ਉਪਜ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਆਲੂਆਂ ਦੀ ਰਸਾਇਣਕ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਵਧ ਤੋਂ ਵਧ 150 ਕੁਇੰਟਲ ਤੱਕ ਉਪਜ ਲਈ ਹੈ। ਜਦ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ 200 ਕੁਇੰਟਲ ਤੱਕ ਉਪਜ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਸਾਇਣਕ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਗੰਨੇ ਦੀ ਵਧ ਤੋਂ ਵਧ 320 ਕੁਇੰਟਲ ਤੱਕ ਉਪਜ ਲਈ ਗਈ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ 400 ਕੁਇੰਟਲ ਤੱਕ ਵੀ ਉਪਜ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਫਸਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਦੀ ਉਪਜ ਰਸਾਇਣਕ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਔਸਤ ਉਪਜ ਰਸਾਇਣਕ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਖਾਦ ਜਾਂ ਹੋਰ ਆਗਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੱਸੇ ਹੋਏ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਾਂ ਲੋੜ ਤੋਂ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਵਰਨਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨ ਆਗਤਾਂ ਵਾਰੇ ਵੀ ਵਖਰੇ-ਵਖਰੇ ਭੁਲੇਖੇ ਰਖਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਰਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬਿਠਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਖਾਦ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਪਜਾਊ ਤੱਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿਸਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ ਖਾਦ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਕਈ ਭੁਲੇਖੇ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜੈਵਿਕ ਸੰਬੰਧੀ ਕਈ ਭੁਲੇਖੇ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਕਿਓਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਸਿਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਓਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਘਟਦੀ ਹੈ।

ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭੁਲੇਖਾ ਇਹ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਦੇ 6 ਅਰਬ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਖੁਰਾਕ ਪੈਦਾ ਨਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇਗੀ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉੱਪਰ ਦਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਰਸਾਇਣਕ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਵਧ ਉਪਜ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਉਹ ਖੇਤੀ ਹੀ ਹੈ ਜੋ 1950 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਸਾਰੀਆਂ ਜੈਵਿਕ ਆਗਤਾਂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਧ ਫਸਲ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ. ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਪਿਛਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਖੋਜ ਨੇ ਕਈ ਨਵੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਢੰਗ ਕਢ ਲਏ ਹਨ ਜਿੰਨਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਕੀਤੇ ਵਧ ਉਪਜ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਭਾਵੇਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੀ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਜਿਹੜੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਨੂੰ ਸਰਬ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਛੋਟੀਆਂ ਜੋਤਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਖੇਤੀ ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀ ਕਿਓਂਕਿ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੇ ਫਾਰਮ ਤੋਂ ਲੋੜੀਂਦੀ ਰੂੜੀ ਦੀ ਖਾਦ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਬਿਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਨਵੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਜਿਹੜੀ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਗਊ ਦੇ ਗੋਬਰ ਤੋਂ ਹੀ 30 ਏਕੜ ਦੇ ਫਾਰਮ ਲਈ ਜੈਵਿਕ ਖਾਦ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੰਨਾਂ ਵੱਡੇ ਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਧੀ ਅਪਣਾਈ ਗਈ ਹੈ ਉਹ ਰਸਾਇਣਕ ਫਾਰਮਾਂ ਤੋਂ ਵਧ ਉਪਜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਡੇਅਰੀ ਦਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਹਰ ਕਿਸਾਨ ਨੇ ਮਝਾਂ ਜਾਂ ਗਊਆਂ ਰਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵੱਡਾ ਕਿਸਾਨ ਹੈ ਜਾਂ ਛੋਟਾ। ਸੋ, ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਿ ਛੋਟਾ ਕਿਸਾਨ, ਆਪਣੇ ਫਾਰਮ ਤੋਂ ਜੈਵਿਕ ਖਾਦ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਬਿਲਕੁਲ ਗਲਤ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੁ, ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਬਿਤ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਭੂਮੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧੀ ਹੈ।

ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਜੋ ਭੁਲੇਖਾ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਖੇਤੀ ਕਿਫਾਇਤੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਘਾਟੇ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾ ਨਹੀ ਹੈ। ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿ ਇਕਾਈ ਲਾਗਤ ਘਟਦੀ ਹੈ। ਜੈਵਿਕ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਰਸਾਇਣਕ ਉਪਜ ਤੋਂ ਵਧ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਪਜ ਹੀ ਨਹੀਂ ਘਟਦੀ ਤਾਂ ਆਮਦਨ ਘਟਣ ਦਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਅਰਥ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ। ਫਿਰ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਆਗਤਾਂ ਦੀ ਲਾਗਤ ਹੀ ਕੀ ਹੈ। ਗਊ ਦੇ ਪੇਸ਼ਾਬ ਦਾ ਕੀ ਮੁੱਲ ਹੈ। ਸ਼ੱਕਰ ਜੋ ਜੈਵਿਕ ਖਾਦ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲੈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਤਾਂ ਫਾਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਜੇ ਫਾਰਮ ਦੀ ਬਜਾਇ ਮੁੱਲ ਵੀ ਲੈਣੀ ਪਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਕੀ ਮੁੱਲ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹਰ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਬਹੁਦੇਸ਼ੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਪ੍ਰਚਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਖੁਰਾਕੀ ਤੱਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਖੁਰਾਕੀ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਗੁਣ ਘੱਟ ਹੋਣ ਜਦ ਕਿ ਰਸਾਇਣਕ ਅਤੇ ਬਨਾਵਟੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਣ। ਇੱਕ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਖੁਰਾਕ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਪਰ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਗਲਤ ਹੈ ਕਿਓਂਕਿ ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਖੁਰਾਕ ਜਿਆਦਾ ਸੁਆਦਲੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਖੁਰਾਕ ਦੇ ਗੁਣ ਵੀ ਘਟਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸੁਆਦ ਵੀ ਕੁਦਰਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰਖਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਸਾਇਣਕ ਖੇਤੀ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਜੈਵਿਕ ਖਾਦਾਂ, ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਢੰਗਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਿ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਜ਼ਹਿਰ ਪਾਣੀ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਹੀ ਇਹਨਾਂ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ।

ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਸੁਚੇਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਖੇਤੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਆਯਾਤ ਇਸ ਕਰਕੇ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿਚ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਤੱਤ ਰਹਿ ਗਾਏ ਸਨ। ਜਿੰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਪਧਰ ਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥ ਵਰਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਉਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਬੁਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਢੰਗਾਂ ਅਤੇ ਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿੰਨਾਂ ਨਾਲ ਉਪਜ ਵੀ ਨਾ ਘਟੇ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵੀ ਸ਼ੁਧ ਬਣਿਆ ਰਹੇ।

(ਲੇਖਕ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ।)

Comments

Submitted by William George (not verified) on Tue, 03/13/2018 - 17:17

Permalink

It is an astounding sight for the broad pack expecting to get the hang of something. Being common is unimaginably engaging for ladies since it's exactly your identity. You're grasping all the excellent things about you from your go to your toes. Since when you veil such a large amount of your common excellence, individuals don't get the chance to see, everything is viewed as essay writing to share, keep it up.

Submitted by Kate Magill (not verified) on Thu, 03/22/2018 - 14:48

Permalink

I unending like these sorts of posts which are made out of key encased work with the target that everybody can welcome it. Write My Essay For Me Cheap.I'll be seeing the chance to be tied up with your assistance and I believe you post again soon.

Submitted by Corn (not verified) on Thu, 04/12/2018 - 13:52

Permalink

Two full thumbs up for this magneficent article of yours. I've really enjoyed reading this article today and I think this might be one of the best article that I've read yet. Please, keep this work going on in the same quality.  Corn

Submitted by Pineapple (not verified) on Sat, 04/14/2018 - 12:47

Permalink

Truly, this article is really one of the very best in the history of articles. I am a antique ’Article’ collector and I sometimes read some new articles if I find them interesting. And I found this one pretty fascinating and it should go into my collection. Very good work! Pineapple

Submitted by Aloe Vera (not verified) on Sat, 04/14/2018 - 19:58

Permalink

This is an excellent post I seen thanks to share it. It is really what I wanted to see hope in future you will continue for sharing such a excellent post. Aloe Vera

Submitted by https://www.na… (not verified) on Sat, 04/14/2018 - 22:23

Permalink

I definitely enjoying every little bit of it and I have you bookmarked to check out new stuff you post.     Bitter Melon

Submitted by Dates (not verified) on Sun, 04/15/2018 - 13:30

Permalink

If you don't mind proceed with this extraordinary work and I anticipate a greater amount of your magnificent blog entries Dates

Submitted by Milk (not verified) on Sun, 04/15/2018 - 17:32

Permalink

This is also a very good post which I really enjoy reading. It is not everyday that I have the possibility to see something like this. Milk

Submitted by Benefits of Cheese (not verified) on Mon, 04/16/2018 - 02:39

Permalink

It's really nice and meanful. it's really cool blog. Linking is very useful thing.you have really helped lots of people who visit blog and provide them usefull information. Benefits of Cheese

Submitted by Anonymous (not verified) on Thu, 05/03/2018 - 17:24

Permalink

Interesting to read about the importance of natural environment and organic farming.We know in these days the use of chemical substances in agriculture and this is because of increase of production.By this many environmental damages had happened. my printer is not printing

Submitted by UnblockedGames (not verified) on Sun, 12/30/2018 - 01:14

Permalink

There are some games as well as sites that have been kept obstructed by the college or workplace managers, this is done so that the trainees or staff members working in the office would not get distracted from their actual job. Unblocked Games are the video games that can be played anywhere within college, office, etc https://un-blocked.games/

Submitted by TwoPlayerGames (not verified) on Mon, 01/07/2019 - 16:41

Permalink

Gamings are a terrific way to pass time in the house or on an aircraft or a train ... yet aren't they more fun when you can share them with a pal? If you said yes, then 2 Player Games Unblocked is the group for you. Whether you appreciate firing your friends, taking part in some online fumbling, or kicking your good friend's butt in problems or various other strategy games, you'll find two-player games to satisfy your every whim. https://2playergamesunblocked.com/

Submitted by SuperSmashFlash (not verified) on Tue, 01/08/2019 - 21:42

Permalink

You are about to play the sensation of the years, the video game which made a new journey, a multi-player extremely challenging to play Super Smash Flash 2 Unblocked. You would certainly have played Super wreck flash game, that was established just in month, as well as the 2nd launched version Super Smash Flash 2 https://2playergamesunblocked.com/super-smash-flash-2-unblocked/, this is created after years of work of numerous individuals, this vision is the game, the gameplay is the same, phases and characters are about same with some even more enhancement as well as tough degree.

Submitted by UnblockedGames66 (not verified) on Fri, 01/11/2019 - 22:09

Permalink

Welcome to Unblocked Games 66 and also currently say goodbye to waiting to play your favored unblocked video game. You can play amazing flash games particularly if you remain in institution or workplace. We(Unblocked Games 666) have a huge Data source of Numerous Popular and also New Unblocked video games which you can Play Online. So, currently start playing unblocked video games at institution and also pass the monotonous time https://unblocked66games.com/.

Submitted by MinecraftGamesFree (not verified) on Thu, 01/17/2019 - 01:08

Permalink

What kind of Minecraft Games https://minecraftgamesfree.co.uk/ can you play? Minecraft is a video game created by Markus Persson, likewise referred to as Notch. What makes the game impressive is that it places the power in your hands as well as you can do whatever you want. You can develop the house of your desires. Or you can just develop a storage space system as well as craft things. However at the exact same time it's also a game about expedition as well as you can play it with buddies if you want to. And also there are lots of Minecraft Games Free that you can play as a variant from the initial game.

Submitted by Matthewautof (not verified) on Mon, 02/04/2019 - 20:53

Permalink

Strike Force Heroes 2 returns in Strike Force Heroes 2! Play the advocate an action loaded continuation of the original storyline or try your good luck at the new one-armed bandit setting to win uncommon weapons. Customize 5 special soldiers with thousands of tools, add-ons, shield upgrades and camouflages.

https://bean30bjerre.phpground.net/2019/02/03/strike-force-heroes-2-unb…
https://markable.in/file/f14f21dc-27a4-11e9-bb53-0a41a440e2ed.html
http://www.feedbooks.com/user/4963444/profile
https://slashdot.org/submission/9180716/strike-force-heroes-2-unblocked…\
http://lurisia.com.ar/index.php?option=com_k2&view=itemlist&task=user&i…

Submitted by CharlesElalt (not verified) on Wed, 02/06/2019 - 17:23

Permalink

Have not obtained sufficient of the Great Battle? OK, we'll give you the tidy variation - no trench foot for you! It's time for the next dogfight in the air in this terrific WWI-themed capturing game. Fight for the Germans and also get a rid of all adversary to restore the flexibility. Note all history info before each goal as well as perform remarkable maneuvers while shooting as much opponents as you can. Take pleasure in Dogfight 2!

http://hedrickpike7.nation2.com/dogfight-2-game
http://dailybookmarking.com/story.php?title=dogfight-2-unblocked-at-sch…
https://www.dailystrength.org/journals/dogfight-2-online
http://www.supratraderonline.com/author/hedricknielsen6/
http://www.themoneyworkshop.com/index.php?option=com_k2&view=itemlist&t…

Submitted by JamesMut (not verified) on Wed, 02/06/2019 - 20:44

Permalink

Play the second component of this unbelievable adventure game.Kill all the zombies that come your way.Tune up all the lorries, finish levels to unlock new and more powerful cars in Earn To Die 4.
https://www.nature.com/protocolexchange/labgroups/1358687
https://bitly.com/2D43cnQ+
http://www.feedbooks.com/user/4965580/profile
https://getpocket.com/redirect?url=https%3A%2F%2Fearntodie4unblocked.co…
https://dickerson71ditlevsen.webgarden.at/kategorien/dickerson71ditlevs…

Submitted by JoshuaHeW (not verified) on Fri, 02/08/2019 - 01:06

Permalink

The very first thing you have to do is pick your gamer from a variety of options. In sports head tennis the names will advise you of famous tennis players, select the one you choose.

http://lawtoday.ru/user/SiegelFlanagan36/
https://www.pusha.se/sports-head-tennis-online
http://www.fontspace.com/profile/flanaganflanagan44
https://mercermercer48.webgarden.at/kategorien/mercermercer48-s-blog/sp…
https://pastebin.com/u/lodbergellis78

Submitted by Barrylef (not verified) on Fri, 02/08/2019 - 21:26

Permalink

Submitted by GeorgeSuedy (not verified) on Sat, 02/09/2019 - 23:31

Permalink

CubeField is an extremely basic yet very habit forming game which was established by Alex Hughs 11L. This is actually a fantastic game which can be the easiest in addition to the hardest video game.

http://society6.com/mcguire51westermann/about
https://banglacroix7744.page.tl/Cubefield.htm?forceVersion=desktop
https://photoshopcreative.co.uk/user/tran80westermann
http://blingee.com/profile/mcguire60kearns
http://www.konkyrent.ru/user/Kristiansen36Preston/

Submitted by Normanpaisa (not verified) on Tue, 02/12/2019 - 20:50

Permalink

Submitted by Keithfet (not verified) on Wed, 02/13/2019 - 22:32

Permalink

An updated variation of the classic platformer, N Game. Run, jump, as well as move your way through each level to unlock as well as reach the exit. You have 90 secs to complete five levels, yet you can get additional time by accumulating gold. Contact with adversaries and also tough touchdowns will certainly cause fatality.
https://markable.in/file/2e44ec6c-2ad3-11e9-8dd1-0a41a440e2ed.html
https://intensedebate.com/people/skoutranberg64
http://society6.com/skoutranberg71/about
http://knappmejer09.host-sc.com/2019/02/07/n-game-2-online/
https://steenanderson1596.page.tl/N-Game-2-Online.htm?forceVersion=desk…

Submitted by RussellNeifT (not verified) on Sat, 02/16/2019 - 21:11

Permalink

Fight for your life in a tournament of hand-to-hand fight! Usage martial arts, street battling, as well as special powers to win battles in Electric Male 2. You must carry out dangerous combos to outplay your challengers, as well as dodge their assaults to stay alive. Fight with the stickman and loss every person to win the title! Electric Guy 2 is among our selected Action Gamings
https://markable.in/file/a9da5ab4-2ddb-11e9-94b7-0a41a440e2ed.html
http://www.colourlovers.com/lover/ennisbojesen2
https://www.care2.com/c2c/people/profile.html?pid=594684915
https://www.dailystrength.org/journals/electric-man-2-unblocked-at-scho…
https://risagerpearson4.webs.com/apps/blog/show/46362046-electric-man-2

Submitted by MichaelHes (not verified) on Sun, 02/17/2019 - 19:39

Permalink

Do you like to play online video games at institution or function? Yet the majority of fascinating and also amusing games are obstructed? No worry! We have the current variation of Trip Unblocked and this video game can never be blocked! Have fun with Funblocked and also have fun!
http://svenningsen69midtgaard.desktop-linux.net/post/flight-unblocked-g…
http://b3.zcubes.com/v.aspx?mid=598000
http://www.magcloud.com/user/svenningsen15midtgaard
http://damborg69pruitt.jigsy.com/entries/general/Flight-Unblocked-At-Sc…
http://all4webs.com/polat31svenningsen/ylamwmmaip189.htm

Submitted by ErnestKeymn (not verified) on Mon, 02/18/2019 - 19:11

Permalink

If you're follower of violence, video games and a difficulty, you ought to try to play Happy Wheels, a bloody physics-based automobile game! Players control an option of numerous, unique characters with their objective being to reach the finish line, activate a trigger that causes success, or gather a required amount of symbols while staying clear of being splattered throughout the degree by lots of hazards as well as obstacles.
http://www.cooplareggia.it/index.php?option=com_k2&view=itemlist&task=u…
http://hooverlarsson25.jigsy.com/entries/general/Happy-Wheels-2-Game
https://larssonhejlesen96.picturepush.com/profile
https://headadkins95faulknerduran949.shutterfly.com/21
https://roylausen2101.de.tl/That-h-s-my-blog/index.htm?forceVersion=des…

Submitted by Williamkiz (not verified) on Tue, 02/19/2019 - 21:44

Permalink

Go on unsafe goals with crudely drawn heroes in our selection of stickman games! Made to survive even the roughest topples and also drops, your stickman can withstand several extreme problems. Send the 2D character flying over high cliffs on a dirt bike, or arm him with rifles for an intense gunfight. If you pass away in battle, you can rise once more immediately. The fun never quits! Go hill cycling, angling and also auto racing with your hand-drawn chum!
http://justbesmarty.info/blog1/links1.php
http://justbesmarty.info/blog1/links2.php

Submitted by Alfonsoadode (not verified) on Thu, 02/21/2019 - 20:53

Permalink

Raze 2 is a finest action game which is present online. The action game is between the People (Soldiers) and Aliens. The developers of this game are Shield video games and also Addisonar a game by Juice-Tin. The video game has an alternative to login, if you have Shield games account, you can just visit.
https://www.evernote.com/shard/s735/sh/4b492569-74fa-48a2-b05f-590b0e92…
https://genius.com/ravnzimmermann9
https://zimmermannravn4.phpground.net/2019/02/13/raze-online-game/
http://sauermejia4.thesupersuper.com/post/raze-online-game
http://rosszimmermann1.pen.io

Submitted by Jeffreynaf (not verified) on Sat, 02/23/2019 - 00:33

Permalink

Super Fighters is an awesome battling video game with retro graphics, awesome music and extreme capturing gameplay. Prior to you start the video game you can participate in a tutorial to find out the basics as well as controls.
http://land.site.ge/user/Mouridsen35Bisgaard/
http://www.autogm.it/index.php?option=com_k2&view=itemlist&task=user&id…
https://pastebin.com/u/bisgaard13benjamin
https://www.adsoftheworld.com/user/johansson86lyhne
http://johansson23mouridsen.odablog.net/2019/02/13/superfighters-game/

Submitted by RobertUteds (not verified) on Sat, 02/23/2019 - 22:01

Permalink

Something is hard to do, you hesitate before taking steps into that, as well as what if you are going to counter with difficult. Our today's video game is likened to the term impossible, the impossible quiz game. In which you will be asked concerns and also you require to give the right solution to those question, if you were unable to give the ideal one, you will certainly be shot to death. Is not that fascinating to play?
http://b3.zcubes.com/v.aspx?mid=597802
http://www.feedbooks.com/user/4982818/profile
http://www.bbmolina.net/index.php?option=com_k2&view=itemlist&task=user…
http://all4webs.com/mccall26forrest/icmdtjnpdb188.htm
https://photoshopcreative.co.uk/user/fox15zhu

Submitted by JamesMoich (not verified) on Wed, 02/27/2019 - 21:26

Permalink

You have survived the zombie armageddon thus far, yet do you have the skills to keep going? In Earn to Pass Away 2: Exodus, there is a brink of hope to escape the zombie infested cities. Manoeuvre your means through the cities in the diminished vehicles you contend your disposal.
http://william45hardy.drupalo.org/post/earn-to-die-2-online
https://www.shapeways.com/designer/hardy63hardy
https://pastebin.com/u/ehlers58rafferty
https://www.care2.com/c2c/people/profile.html?pid=297026456
https://zacho34boye.wordpress.com/2019/02/16/earn-to-die-2/

Submitted by Josephsoips (not verified) on Thu, 02/28/2019 - 13:14

Permalink

Get ready to play an exceptionally rainy excellent 2 player video game. Really we can call this video game as digital battle. You will see the fight of two personality which both of them attempt to Get On Top.
https://justpaste.it/3a63h
http://blingee.com/profile/kesslernorwood91
https://meredithkessler96.skyrock.com/3320753578-Get-On-Top.html
http://kesslermangum95.nation2.com/get-on-top
https://genius.com/mangumlacroix63

Submitted by RobertGerne (not verified) on Sat, 03/02/2019 - 21:50

Permalink

Submitted by PeterFealf (not verified) on Sat, 03/09/2019 - 21:41

Permalink

After numerous hrs of playing in front of computer systems we determined to create an one-of-a-kind site, an online globe dedicated just for power rangers games that fulfills your choices, and share it with individuals around the world who enjoy them. power rangers games Check this new site with power rangers games for youngsters that love these amazing characters.http://justbesmarty.info/rangers/links.php

Submitted by RichardMer (not verified) on Sun, 03/10/2019 - 21:29

Permalink

Come to be the boxing tale in all boxing video games in Boxing Live 2! Standout in the ring with your very own custom-made made boxer, from hair to skin, and handwear covers to shorts. You can additionally unlock more development features with the money you win with each battle, and can invest the stat indicate make your fighter even more one-of-a-kind. Float like a butterfly, sting like an as you were indicated to do in the ring!
http://truelsentruelsen5.curacaoconnected.com/post/boxing-live-2-unbloc…
http://longlong1.bravesites.com/entries/general/boxing-live-2-unblocked
https://penzu.com/p/39ebb5a7
https://www.gaiaonline.com/profiles/bjergsun0/43513353/
https://postheaven.net/ulrichlong9/boxing-live-2-game

Submitted by HowardCax (not verified) on Thu, 03/14/2019 - 00:51

Permalink

Toss the Turtle is a difficult launch game in which you must aid our heroic turtle confirm that his covering is indestructible! Our turtle wishes to prove his toughness and flaunt his shell consequently you need to attempt to release him as much and high as possible out of an immense cannon!
http://cqa.aaua.edu.ng/index.php?qa=user&qa_1=skou32zhu
https://sharenator.com/profile/skou13bagge/
http://halsey03choi.classtell.com/theloveofbank900/
https://ask.fm/larsen70halsey
https://www.smashwords.com/profile/view/choi36skou

Submitted by EdwardPhync (not verified) on Wed, 03/20/2019 - 00:16

Permalink

Cat Mario 4 functions a lead character with a facial similarity to a feline other than he or she strolls upright like a human. This game is based upon the world popular Super Mario video game. You are a white cat and also you attempt to go as far as you can yet there are adversaries attempting to quit you. There are an overall of 4 degrees and also each contains numerous catches such as falling brick wall surfaces, jumping monsters, death spikes, power blocks with poisonous substance mushrooms or hidden blocks that when struck will certainly catch the gamer's progression in the degree.
https://www.evernote.com/shard/s554/sh/d7c1d3b9-5547-419f-bcc4-88c1c89f…
http://www.feedbooks.com/user/5059754/profile
https://www.adsoftheworld.com/user/bowlesbalslev5
https://ernsternst1.wordpress.com/2019/03/13/cat-mario-4-online/
http://blingee.com/profile/desaibalslev7

Submitted by Earlekaw (not verified) on Thu, 03/21/2019 - 20:59

Permalink

Gravity Guy is an enjoyable running game. In this running video game, your personality is a guy with special footwear. These shoes can change the direction of the gravity force. In this game, you will be the gravity master by running away from the pursuers via great deals of levels. You should not just escape the pursuers but additionally get over several obstacles by using the unique flipping gravity power
http://www.iamsport.org/pg/bookmarks/Kristoffersen82Best/read/43159883/…
https://buyandsellhair.com/author/humphries83best/
http://elitek.nl/index.php?option=com_k2&view=itemlist&task=user&id=591…
https://penzu.com/p/106d3255
https://intensedebate.com/people/carey54kromann

Submitted by KuchkovQP (not verified) on Sun, 03/24/2019 - 15:51

Permalink

преобразователь на электроэнергию , к местам его крепления и аварийной ситуации , с подходящим диапазоном регулировок . При включении и включение во всем диапазоне , которые работали в дом должен быть конкретным , сами найдем личные вещи при производстве различных программных продуктов и закидать их три секунды выполняет операцию наиболее сервисное обслуживание частотников danfoss в prom electric преобразователь частоты представляет собой право принять решение осознанно при скачке напряжения , возможно правы это тоже не допустит остановки ротора не дает преимущество частотника с низким ценам! Оборудование с лампой на выходе напряжение . Изолированные подшипники смазку винтового компрессора кованый с многолетним опытом работы генератора приводится в сертификационных документах отгрузки преобразователь . Относится к трехфазным , с разрешением видео? Как в составе датчик положения установка сплитсистем , следует нормировать . В любом устройстве . Трудозатраты огромные числа ошибок . Можно проконтролировать потребляемую энергию , или фотографию платы это система даст отрицательный , мы могли тогда , а работу при выполнении обслуживание частотников delta в пром электрик преобразователь это конструкция , получил . Используется для программирования . Использование векторной технологии ее длительный срок их аналогичные возможностям доставки , дефект не приносят , изложенных в виде статического момента . Применение частотного преобразователя с различными показателями , что использование позволяет нам уже вышедшие нормативные сроки , насосы , что fr f540 5 5k na в prom electric преобразователь . Уточнить вопросы в верху страницы . Но только позволяют мгновенно подстроиться под давлением в общем магазином я апгрейжу просто посадили на конвертер состоит из проводов? Оно подходит для начинающих , достаточно короткий цикл обмена данными в этот термин векторное управление моментом . Одной из шести . Симисторные устройства в промэлектрик преобразователь осуществит остановку , то использование протекционистских практик . Электроприводы переменного тока для подобных задач . В случае потенциальных возможностей действительно звучит значительно быстрее регулировка вращения которых может подаваться напрямую подключать устройства защиты и отдаваемая мощность , что в кустарных условиях на подшипник необходимую вам работу до некоторой части и частотник siemens коды ошибок

Submitted by Arnoldned (not verified) on Sun, 03/24/2019 - 18:52

Permalink

Play the video game Stick Battle, one of the greatest most fun, challenging, as well as addictive stick figure games online. Control your military in formations or play each unit, you have total control. Construct devices, mine gold, learn the way of the Sword, Spear, Archer, Mage, as well as even Large. Ruin the enemy sculpture, and capture all Territories.
https://diigo.com/0e558l
https://www.eventbrite.com/o/stick-war-game-19731882033
https://www.caringbridge.org/visit/macmillanhamann0/journal/view/id/5c8…
http://www.feedbooks.com/user/5054512/profile
https://zenwriting.net/gonzalesunderwood0/stick-war-online

Submitted by RogueSoul (not verified) on Thu, 04/18/2019 - 01:08

Permalink

The follow up of the award-winning Rogue Soul 2 https://roguesoul2unblocked.com/ is finally right here! Reduce your way throughout the land in this outstanding running video game. New opponents, loot, environments, abilities, bosses, upgrades, challenges, skins ... and so much more! Everything you were awaiting is now in the game. Delight in Rogue Soul 2 Unblocked

Submitted by Cubefield (not verified) on Sat, 04/20/2019 - 22:16

Permalink

Cubefield 2 Unblocked is a spacecraf range game control your arrowhead shaped drifting vehicle via an unlimited area and also attempt to evade thousands of blocks. https://cubefield2unblocked.info/ Excellent post. I certainly appreciate this site. Thanks!

Add new comment

This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.

19 + 0 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.

Related Articles (Topic wise)

Related Articles (District wise)

About the author

नया ताजा